مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی مناظرهای کلامی درباره وجود معبود و صفات وی. این مناظره در حدیثی آمده میباشد که طبق آن، امام رضا(ع) بهخواست مأمون خلیفه عباسی، با عالمان گرانقدر مسیحی، یهودی، زرتشتی و صابئی مناظره مینماید. درین خاطرنشان کردوگو، عِمران سوالهای بخش اعظمی در خصوص معبود میپرسد و امام رضا(ع) به آنان جواب تشریفات مشهد میدهد.
بهگفته راوی این حدیث، عمران صابی جوابهای امام رضا(ع) را قانعکننده مییابد، شهادتین میگوید و مسلمان می گردد. این حدیث در کتابهای توحید و عیون خبر ها الرضا نوشته روحانی صدوق (۳۰۵-۳۸۱ق) آمده میباشد.
مورد صورتگیری مناظره
مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی در حدیثی آمده میباشد که در آن، وی با عالمان ادیان متعدد مناظره نموده است.[۱] حسن بن محمد نوفلی، راوی این حدیث، ماجرا صورتگیری مناظره را اینسیرتکامل گستردن داده میباشد: هنگامی امام رضا(ع) از مدینه به مرو نزد مأمون، خلیفه عباسی رفت، مأمون عالمان و متکلمان ادیان متفاوت، ازجمله جاثَلیق (گرانقدر مسیحیان)، رأسالجالوت (بلندمرتبه یهودیان)، بزرگان صابئان و هِربِذ (والا زرتشتیان) را گردآوری کرد و از آنها خواست با امام رضا(ع) مناظره نمایند.[۲]
بعد از آن به امام رضا(ع) خاطرنشان کرد در صورتیکه میل دارااست، در مناظره کمپانی نماید. امام رضا(ع) این سفارش را به عهده گرفت و فردای آن روز نزد مأمون رفت.[۳] امام رضا(ع) دراین مناظره بعد از گفت و گو با جاثَلیق، رأسالجالوت و هِربِذ و محکومکردنشان[۴] رو به توده میگوید درصورتیکه کسی مخالف اسلام میباشد، سؤالاتش را مطرح نماید. دراین هنگام، عِمران صابی میگوید درخصوص وحدانیت (یکی ازبودن آفریدگار) با متکلمان بخش اعظمی در کوفه و بصره و شام و جزیره مشاجره کرده و هیچیک نتوانستهاند آن را ثابت نمایند. وی از امام رضا(ع) می خواهد در این باره با وی اذعان کردوگو نماید و امام رضا(ع) میپذیرد.[۵]
سوالهای عِمران صابی
در مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی، عمران سؤالات اکثری از امام رضا درباره معبود میپرسد که بعضا از آنان بهگستردن تحت میباشد:
ویّلین جانور در هستی چه چیزی میباشد؟[۶]
آیا آن جانور، به خودى خویش، نزد خویش، معین میباشد؟[۷]
آفرینش پروردگار چهگونه میباشد و آفرینش چه معناها و اقسامی داراست؟[۸]
آیا با آفرینش، در پروردگار تغییرى ساخت و ساز میشود؟[۹]
ما بهوسیله چه چیزی، به وجود خداوند پی میبریم؟[۱۰]
پروردگار چیست؟[۱۱]
آیا معبود در مخلوقات میباشد یا این که مخلوقات در اویند؟[۱۲]
آیا وحدانیت (یک کدام ازبودن) آفریدگار با آشنایی ذاتش دانسته مىخواهد شد یا این که با آشنایی اوصافش؟[۱۳]
پروردگار در چه چیزى قراردارد؟ آیا چیزى اورا اشراف نموده است؟ و آیا از جایى به جاى دیگری تغییر تحول جای مىدهد؟[۱۴]
فیض مناظره
بهگفته حسن بن محمد نوفلى، گزارشگر این مناظره، بعد از آنکه امام رضا(ع) جواب کلیه سوالهای عمران صابی را می دهد، وی قانع میشود و می گوید معبود به عبارتیسیرتکامل میباشد که امام رضا تعریف مینماید. آنگاه شهادتین می گوید و مسلمان می شود. وی همینطور می گوید امام رضا عمران را برای صرف شام به منزلاش دعوت کرد و خرقه، مَرکب و ده هزار درهم به وی کادو اعطا کرد.[۱۵]
برپایه این قصه، تا مدتی بعد از این مناظره، متکلمان مختلفی نزد عمران صابی میرفتند و با وی مشاجره میکردند و وی در دعوا، بر کلیه آنان موفق می شد. سپس، مأمون ده هزار درهم به وی بخشید و امام رضا اورا مأمور صدقات بَلخ کرد.[۱۶]
منابع حدیث
متن مناظره را توشه در آغاز، روضه خوان صدوق (۳۰۵-۳۸۱ق) در کتابهای توحید[۱۷] و عیون خبر ها الرضا[۱۸] آورده میباشد. احمد بن علی طَبرسی (زیسته در قرن ششم قمری) خلاصه آن را در احتجاج ماجرا نموده است.[۱۹] علامه مجلسی هم در بحارالانوار حدیث را بهنقل از دو کتاب روحانی صدوق نقل نموده است.[۲۰]
اعتبار مدرک حدیث
رجالیان در زمینهی سلسلهٔ راویان این حدیث، اختلافحیث دارا هستند. گروهی همگی آنانرا ثقه دانستهاند و عده ای دیگر بعضی از آن ها را غیرثقه شمردهاند.[۲۱] افزون بر این، گواهی حدیث، مُرسَل میباشد؛ یعنی برخی از اشخاص سلسلهٔ راویانش بیان نشده میباشد. بدین ترتیب حدیث را بهنظر گواهی، ضعیف می دانند.[۲۲] با وجود این، برخی بر این باورند کهاین حدیث، ضعیفِ مورد قبول میباشد؛ یعنی بهرغم ضعف در مدرک، بر طبق آن کار میگردد؛ چون عالمی دارای اعتبار همانند صدوق، آن را داستان کرده و وی صرفا روایاتی را نقل میکرده که به صدورشان از معصوم اعتقادوباور داشته میباشد.[۲۳]
مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی مناظرهای کلامی درباره وجود معبود و صفات وی. این مناظره در حدیثی آمده میباشد که طبق آن، امام رضا(ع) بهخواست مأمون خلیفه عباسی، با عالمان گرانقدر مسیحی، یهودی، زرتشتی و صابئی مناظره مینماید. درین خاطرنشان کردوگو، عِمران سوالهای بخش اعظمی در خصوص معبود میپرسد و امام رضا(ع) به آنان جواب تشریفات مشهد میدهد.
بهگفته راوی این حدیث، عمران صابی جوابهای امام رضا(ع) را قانعکننده مییابد، شهادتین میگوید و مسلمان می گردد. این حدیث در کتابهای توحید و عیون خبر ها الرضا نوشته روحانی صدوق (۳۰۵-۳۸۱ق) آمده میباشد.
مورد صورتگیری مناظره
مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی در حدیثی آمده میباشد که در آن، وی با عالمان ادیان متعدد مناظره نموده است.[۱] حسن بن محمد نوفلی، راوی این حدیث، ماجرا صورتگیری مناظره را اینسیرتکامل گستردن داده میباشد: هنگامی امام رضا(ع) از مدینه به مرو نزد مأمون، خلیفه عباسی رفت، مأمون عالمان و متکلمان ادیان متفاوت، ازجمله جاثَلیق (گرانقدر مسیحیان)، رأسالجالوت (بلندمرتبه یهودیان)، بزرگان صابئان و هِربِذ (والا زرتشتیان) را گردآوری کرد و از آنها خواست با امام رضا(ع) مناظره نمایند.[۲]
بعد از آن به امام رضا(ع) خاطرنشان کرد در صورتیکه میل دارااست، در مناظره کمپانی نماید. امام رضا(ع) این سفارش را به عهده گرفت و فردای آن روز نزد مأمون رفت.[۳] امام رضا(ع) دراین مناظره بعد از گفت و گو با جاثَلیق، رأسالجالوت و هِربِذ و محکومکردنشان[۴] رو به توده میگوید درصورتیکه کسی مخالف اسلام میباشد، سؤالاتش را مطرح نماید. دراین هنگام، عِمران صابی میگوید درخصوص وحدانیت (یکی ازبودن آفریدگار) با متکلمان بخش اعظمی در کوفه و بصره و شام و جزیره مشاجره کرده و هیچیک نتوانستهاند آن را ثابت نمایند. وی از امام رضا(ع) می خواهد در این باره با وی اذعان کردوگو نماید و امام رضا(ع) میپذیرد.[۵]
سوالهای عِمران صابی
در مناظره امام رضا(ع) با عِمران صابی، عمران سؤالات اکثری از امام رضا درباره معبود میپرسد که بعضا از آنان بهگستردن تحت میباشد:
ویّلین جانور در هستی چه چیزی میباشد؟[۶]
آیا آن جانور، به خودى خویش، نزد خویش، معین میباشد؟[۷]
آفرینش پروردگار چهگونه میباشد و آفرینش چه معناها و اقسامی داراست؟[۸]
آیا با آفرینش، در پروردگار تغییرى ساخت و ساز میشود؟[۹]
ما بهوسیله چه چیزی، به وجود خداوند پی میبریم؟[۱۰]
پروردگار چیست؟[۱۱]
آیا معبود در مخلوقات میباشد یا این که مخلوقات در اویند؟[۱۲]
آیا وحدانیت (یک کدام ازبودن) آفریدگار با آشنایی ذاتش دانسته مىخواهد شد یا این که با آشنایی اوصافش؟[۱۳]
پروردگار در چه چیزى قراردارد؟ آیا چیزى اورا اشراف نموده است؟ و آیا از جایى به جاى دیگری تغییر تحول جای مىدهد؟[۱۴]
فیض مناظره
بهگفته حسن بن محمد نوفلى، گزارشگر این مناظره، بعد از آنکه امام رضا(ع) جواب کلیه سوالهای عمران صابی را می دهد، وی قانع میشود و می گوید معبود به عبارتیسیرتکامل میباشد که امام رضا تعریف مینماید. آنگاه شهادتین می گوید و مسلمان می شود. وی همینطور می گوید امام رضا عمران را برای صرف شام به منزلاش دعوت کرد و خرقه، مَرکب و ده هزار درهم به وی کادو اعطا کرد.[۱۵]
برپایه این قصه، تا مدتی بعد از این مناظره، متکلمان مختلفی نزد عمران صابی میرفتند و با وی مشاجره میکردند و وی در دعوا، بر کلیه آنان موفق می شد. سپس، مأمون ده هزار درهم به وی بخشید و امام رضا اورا مأمور صدقات بَلخ کرد.[۱۶]
منابع حدیث
متن مناظره را توشه در آغاز، روضه خوان صدوق (۳۰۵-۳۸۱ق) در کتابهای توحید[۱۷] و عیون خبر ها الرضا[۱۸] آورده میباشد. احمد بن علی طَبرسی (زیسته در قرن ششم قمری) خلاصه آن را در احتجاج ماجرا نموده است.[۱۹] علامه مجلسی هم در بحارالانوار حدیث را بهنقل از دو کتاب روحانی صدوق نقل نموده است.[۲۰]
اعتبار مدرک حدیث
رجالیان در زمینهی سلسلهٔ راویان این حدیث، اختلافحیث دارا هستند. گروهی همگی آنانرا ثقه دانستهاند و عده ای دیگر بعضی از آن ها را غیرثقه شمردهاند.[۲۱] افزون بر این، گواهی حدیث، مُرسَل میباشد؛ یعنی برخی از اشخاص سلسلهٔ راویانش بیان نشده میباشد. بدین ترتیب حدیث را بهنظر گواهی، ضعیف می دانند.[۲۲] با وجود این، برخی بر این باورند کهاین حدیث، ضعیفِ مورد قبول میباشد؛ یعنی بهرغم ضعف در مدرک، بر طبق آن کار میگردد؛ چون عالمی دارای اعتبار همانند صدوق، آن را داستان کرده و وی صرفا روایاتی را نقل میکرده که به صدورشان از معصوم اعتقادوباور داشته میباشد.[۲۳]
ویژگیهای یک مجموعه تشریفاتی حرفهای چیست؟